De Zuid-Afrikaanse waterschaarste

Het is nog niet lang geleden dat we op deredactie.be verontrustend nieuws hebben gelezen over waterproblemen in Zuid-Afrika. Doordat de regenval in het regenseizoen fel is teruggevallen, is Kaapstad de eerste miljoenenstad ter wereld waar waterschaarste een heus probleem is. Rantsoenering is er schering en inslag en de bevolking moet er op een andere manier omgaan met hun watergebruik. Je gebruikt niet 1 keer, maar 2 en zelfs 3 keer hetzelfde water. Hoe is de situatie nu in het hele land? Blijven de problemen enkel beperkt tot Kaapstad? Wij zochten het uit.

Algemene teneur

De watersituatie in Zuid-Afrika blijft wisselvallig. Al is de droogte de laatste jaren minder problematisch, toch zijn er tekenen dat dit jaar (2019) een moeilijk jaar zal worden. Er valt weinig regen, vogels verschijnen vroeger dan anders en de bevolking smeekt de weergoden om neerslag.

Het land is verdeeld, want niet overal is de situatie zo moeilijk. Bovendien vallen de vier seizoenen in grote delen van het land op een ander moment. We spreken wel van een Zuid-Afrikaanse winter en zomer, maar eigenlijk is het logischer om te spreken over een regen- en een droogseizoen, maar natuurlijk valt die regen niet overal op hetzelfde moment.

Elke provincie wordt geconfronteerd met watermoeilijkheden en de nationale regenval ligt onder het wereldwijd gemiddelde. Bovendien varieert de regenval van provincie tot provincie waardoor sommige gebieden het nog moeilijker hebben. Het zorgt ervoor dat er een nationale politiek is om iedereen bewust te maken dat water een schaars product is en dat iedereen zijn steentje moet bijdragen om ervoor te zorgen dat iedereen aan drinkbaar water kan geraken. Niettemin hebben we op meerdere plaatsen nog veel waterverspilling aangetroffen en zijn verschillende inwoners minder nauwgezet dan andere.

Kaaptad – Een andere levensstijl

Het algemene waterniveau in de waterreservoirs en dammen in de buurt van Kaapstad steeg met 19% tegenover 2016 en 75% tegenover het tekort van 2017 (cijfers ten tijde van juni 2018); er is dus een bescheiden buffer voor moeilijke periodes. Weliswaar ligt dat stijgende niveau niet alleen aan meer regenval in de wintermaanden (juni – augustus), maar ook aan inspanningen van de bevolking om minder water te verbruiken.

De bewustwording van de problematiek is er en elk Zuid-Afrikaans huishouden wordt verplicht om het watergebruik te limiteren en te controleren. Op verschillende manieren proberen de Zuid-Afrikanen het maximum toegelaten gebruik te respecteren en moet men creatief omgaan met de situatie. Elke druppel wordt in vraag gesteld. Zo hanteren de inwoners van Kaapstad voor het toiletgebruik de volgende zegswijze: “If it’s yellow, let it mellow. If it’s brown, flush it down”, vrij vertaald naar Gele plas, laat de chasse. Bruin remspoor, spoel maar door”. Veel inwoners installeerden bovendien regentanks, zodat drinkbaar water niet meer gebruikt wordt als wc-water en als je minder vaak doorspoelt, kan je ook nog eens besparen op het gebruikte water. Doe jouw duit in het zakje en haal inspiratie in ons artikel “tips om water te besparen”.

Ook persoonlijke hygiëne lijdt onder het watertekort, want het plaatselijke bestuur vraagt om kortere en vooral minder douches te nemen. Bovendien wordt het hergebruik van water aangemoedigd. Naast het douchen, draait de wasmachine minder en wordt het water van de droogkast opgevangen en gebruikt voor de vaat, om de vloer te dweilen en de wc door te spoelen. Met alle inspanningen die opgedragen worden, hebben de inwoners Day Zero kunnen vermijden, de dag dat er gewoon geen druppel water meer over is.

Het nijpende watertekort vertaalt zich naar verschillende niveaus, die verbonden zijn aan een maximum verbruik. 6 niveaus laten zien hoe groot het tekort is en wat het dagelijkse, maximale verbruik mag zijn. Als in de stad niveau 5 actief is, dan heb je bijvoorbeeld recht op maximaal 87 liter per dag. Ter vergelijking: bij niveau 6 wordt gevraagd om je gebruik te beperken tot 50 liter per dag.

Arm vs. rijk

Heb je het minder breed, dan wordt het nog moeilijker om op een aangename, menselijke manier te leven wanneer er waterschaarste is. In de townships, de arme, golfplaten woonwijken, is het meermaals voorgevallen dat er letterlijk geen druppel uit de centrale watervoorzieningen kwam. De media rapporteert wel over de middenklasse en de moeite die zij steken in hun watergebruik te minderen en de problemen die dat met zich meebrengt, maar over de zwaksten in de samenleving wordt er amper gecommuniceerd. Jammer genoeg verschilt de situatie nog aanzienlijk tussen arm en rijk. Het centrum van de stad wordt sowieso minder getroffen, maar de regio rond het stadscentrum des te meer.

St Lucia – Survival of the Fittest

De waterproblemen van Zuid-Afrika situeren zich niet alleen in Kaapstad. Aan de Oostkust, ter hoogte van St Lucia, drogen de rivieren deels op na 8 jaar zonder regen. Zo heeft de rivier geen verbinding meer met de oceaan en dat heeft zijn invloed op de fauna en flora. Vissen zijn praktisch verdwenen uit een rivier die gecontroleerd wordt door krokodillen en hongerige haaien die niet meer terug naar de oceaan geraken. Bovendien geraken zij in conflict met de territoriale, plantenetende nijlpaarden. Ook in St Lucia smeken ze om meer regenval, want doordat de regio een UNESCO world heritage site is, mag er niet artificieel ingegrepen worden om de situatie beter te maken. Enkele achterpoortjes kunnen mogelijk toch hulp bieden, want er worden projecten op poten gezet om toch te baggeren.

Johannesburg – Wie springt in de bres?

De provincie Gauteng is de dichtstbevolkte provincie in Zuid-Afrika en heeft wegens de industrie die rond Johannesburg ligt ook nood aan een grote watervoorraad. Omliggende meren als Rietvlei en de Hartbeespoortdam zorgen voor een bescheiden voorraad, maar dat is bijlange niet genoeg voor de 11 miljoen mensen, de talloze bedrijven en de mijnbouw die de omgeving rijk is.

In plaats van te teren op eigen watervoorzieningen moet de provincie een beroep doen op buurland Lesotho dat met steun van Zuid-Afrika een groot waterproject op poten heeft gezet. Meerdere dammen in het hooggebergte zorgen ervoor dat Gauteng kan beschikken over genoeg water, maar ook hier is de situatie moeilijk aan het worden. De waterniveaus in Lesotho dalen en de regen blijft uit.

Oudtshoorn – Van kolkende naar droge rivieren

Ook het stadje Oudtshoorn aan de Garden Route kreunt onder de waterschaarste. Grote billboards waarschuwen dat je in een waterarm gebied terecht komt. In je accommodatie wordt gevraagd om zuinig om te springen met het kostbare water: laat de kraan niet open staan tijdens het tanden poetsen, gebruik je handdoek langer dan 1 dag en neem korte douches. In de valleien ziet het nog groen, maar elders heerst er droogte. In de Gumtree Lodge vertellen Linda en Phil, de eigenaars van onze accommodatie, over de overstromingen die zich in 2005 naast de lodge voordeden. De plaatselijke rivier trad uit haar overs, en er moesten mensen uit een bus gered worden die meegesleurd was door het water. Nu zie je enkel nog een lagere bedding van de voormalige rivier. Het is schokkend dat deze reddingoperatie zich afspeelde in 2005 en dat de rivier sindsdien is verdwenen. In de nabije toekomst willen Linda en Phil het water van de douches opvangen. Zij weten ons te zeggen dat ze daar tastbare toekomstplannen voor hebben in de vorm van watertanks.

Vleeseters zijn misschien geïnteresseerd in de struisvogelplantages die je in de buurt vindt. Wij zijn daar als vegetariërs iets minder happig naar, maar ook zij zitten met problemen door de waterschaarste. De maximumcapaciteit aan struisvogels kunnen ze niet halen, want daar hebben ze meer water en voedsel voor nodig dan voorhanden is. Ze fokken minder struisvogels om voor de aanwezige populatie genoeg voorzieningen te hebben.

Safariparken – De dieren moeten het bekopen

Privéparken kunnen hun dieren artificieel aan water helpen, maar in nationale parken moet de natuur de watervoorzieningen voor dieren leveren. Het valt dan ook niet te verbazen dat deze nationale parken het hard te verduren hebben. Het Krugerparkdeelt eveneens in die malaise, want de dieren hebben moeite om er water te vinden. De meeste rivieren staan droog en dat zorgt hier en daar voor een massale sterfte. Er bleef weinig keuze over dan artificieel in te grijpen en zo heeft het park uiteindelijk toch waterholesopgetrokken. Van buitenaf lijken ze meer op bunkers, maar ze worden wel vol met water getankt.

Het zijn de olifanten (en andere grote dieren) die makkelijk aan het water kunnen geraken. Bij het drinken of bij het – voor afkoeling – nat maken van hun huid, morsen ze drinkwater op de grond, andere dieren die niet groot genoeg zijn om rechtstreeks uit het waterbassin te drinken, kunnen daardoor toch hun dorst lessen. In andere parken, waar ze de natuur hun gang laten gaan, speuren olifanten droge rivieren af en maken ze met hun slurf en poten gaten in de droge grond om toch grondwater te vinden. Andere dieren kunnen daar ook de vruchten van plukken.

Nijlpaarden van hun kant hebben moeite om verkoeling en eten te zoeken, doordat vele rivieren opdrogen of het waterniveau zakt. In 2016 is er reeds een massale sterfte (ongeveer 300 exemplaren) bij de reusachtige dieren gemeld.  Zo baden nijlpaarden tijdens de dag in het water omdat anders hun broze huid uitdroogt door de zon. Het spreekt voor zich dat minder water, dodelijk is voor de dieren.

Meer dieren in het park betekent ook meer nood aan water. Parken zijn genoodzaakt om dieren te doden om de natuurlijke balans te behouden, zodat er genoeg is voor iedereen, en dit bovenop de dieren die een natuurlijke dood sterven wegens de droogte.

Insecten zoeken andere oorden op, maar daardoor is er een gebrek aan eten voor spinnen, slangen en andere kleine dieren. Graseters hebben het ook moeilijk, want hun eten krijgt simpelweg niet de kans om te groeien. Daarnaast gaan impala, koedoe en andere dieren op zoek naar de weinige plaatsen waar nog water is, maar daar liggen hyena’s, leeuwen en krokodillen op de loer. Zij weten ook dat hun toekomstige prooien moeten drinken en liggen op vinkenslag om aan te vallen. De machtige carnivoren en aaseters hebben aan eten geen gebrek, maar alle andere dieren hebben het moeilijk.

Om zichzelf te beschermen, hebben de Zuid-Afrikanen de parken omheind, maar daardoor kunnen de dieren geen kant op. Aangezien ze geen andere uitweg hebben, blijven ze regelmatig hangen aan de opgetrokken waterholesom toch nog wat water te bemachtigen. Hoewel het park groot is, zorgt het sedentair karakter van de dieren van een overbegrazing op verschillende plekken en kunnen olifanten een heel bos herschapen tot een savanne.

Wat is de oorzaak?

Het is gemakkelijk om allemaal te wijzen in de richting van de klimaatcrisis, maar het is niet alleen daar dat het schoentje wringt. Commercieel gewin doet ook een serieuze duit in het zakje. Naast de weinige regenval komt het water van hoger gelegen gebieden niet terecht op de plaatsen waar ze het net broodnodig hebben. Uitheemse bomen die dienen voor commercieel gebruik slorpen veel meer grondwater op dan inheemse soorten. Genoeg hout en papier voorhanden hebben gaat dus ten koste van andere gebieden zoals St Lucia.

De talloze bedrijven en vooral de mijnbouw die nog zeer actief is in het land, hebben veel water nodig om de industrie te laten draaien. Dankzij deze industrie bezit het land veel rijkdom, maar water begint wel schaars te worden. Misschien veranderen de bedrijven in de toekomst wel het geweer van schouder en blijkt water iets kostbaarder dan de zware industrie.

Daarnaast zit de vleescultuur danig ingebakken in de Zuid-Afrikaanse huishoudens. Braaien (BBQ’en) is een soort van nationale activiteit geworden en de supermarkten puilen uit van een divers assortiment aan vlees. Het is al langer geweten dat een grote veestapel veel water nodig heeft en dat is in Zuid-Afrika niet anders. Het vegetarisme en veganisme komen op, maar het is een werk van lange adem om tradities aan te passen of zelfs op te geven.

Wat brengt de toekomst?

Het gebrek aan water is een rechtstreeks gevaar voor het land. Het kan verstrekkende gevolgen hebben voor mens, dier en natuur en ook voor de commerciële wijnbouw en voedselproductie. De bevolking laat zien dat ze tot veel in staat zijn als er een breed maatschappelijk draagvlak is. De overheid zet in op installaties om zout water drinkbaar te maken, boorinstallaties voor grondwater, maar ook in het filteren van gebruikt water en het installeren van regentanks. Het feit dat de dammen in de buurt van Kaapstad voor het eerst sinds 2014 terug boven 80% (13/09/2019 – 81,7%) van hun totale volume zitten, laat zien dat de Zuid-Afrikanen op de goede weg zijn.

Gaan al deze maatregelen genoeg zijn voor de toekomst? Dat is iets dat we moeten afwachten. Het is aan Zuid-Afrika en de hele wereld om tijdig te anticiperen. De moeilijkste periode in Kaapstad zijn de Zuid-Afrikaners doorgekomen en Day Zerohebben ze kunnen vermijden. Maar misschien was dit maar een eerste waarschuwing en slaat het klimaat de volgende keer dubbel zo hard toe. Bovendien zijn er nog genoeg andere regio’s in Zuid-Afrika waar de situatie nog steeds moeilijk is. Daar blijven ze de regengoden aanroepen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *