Niet overtuigend: Robbeneiland

geplaatst in: Kaapstad, Zuid-Afrika | 0

Verspreid over Zuid-Afrika heeft UNESCO niet minder dan 14 sites – op cultureel of natuurlijk vlak – geclassificeerd als een World Heritage site. Stuk voor stuk zijn het unieke plaatsen die belangrijk zijn voor de bevolking. Daarom dat ze ook beschermd zijn door (inter)nationale verdragen. Van die 14 plaatsen zijn er 2 in Kaapstad, en wie denkt dat de Tafelberg hierbij hoort, slaat de bal grondig mis. De 2 Kaapse sites zijn de beschermde bloemenregio aan de Kaap en het voormalig gevangenisbastion Robbeneiland. Wij brachten een bezoek aan Robbeneiland, maar jammer genoeg is het eiland voor ons niet overtuigend als toeristische attractie.

Met een dag vertraging door een administratieve fout, namen we de eerste ferry richting Robbeneiland. ’s Ochtends zit de boot stampvol, want er zijn nog tourbegeleiders en andere werknemers die ook richting het eiland moeten. Na een boottochtje van dik 20 minuten, met bijhorende toeristische video, zet je voet op de UNESCO World Heritage site. Nu ben je vertrokken voor een 2-uur durend bezoek.

Hop-on-hop-off

Het plaatsje in de ferry ruil je in voor een plaatsje in één van de vele bussen, die over het hele eiland rondrijden. Je kan het vergelijken met een hop-on-hop-off-bus, en wij zijn daar nooit een fan van geweest. Bovendien zijn er bussen die al een tijdje meegaan en waar de zetels boven de wielen op een verhoogje staan. Zit je daarachter, dan zie je min of meer niets. Je mag eens raden waar wij zaten. Kies dus zorgvuldig je zitjes als er nog vrij zijn.

Een gids praat het ritje aan elkaar en geeft tekst en uitleg bij de verschillende gebouwen die je passeert. Thabo ontfermde zich over ons, en vertelde over de verschillende bezienswaardigheden en de geschiedenis van het eiland.

Geschiedenisles

De naam van het eiland werd gegeven door onze noorderburen. Door de aanwezigheid aan zeehonden, doopten de Nederlanders het tot zeehonden – robben – eiland. Met wat geluk kan je de dieren en ook pinguïns op het eiland tegenkomen. Verder gebruikten de kolonisten het eiland als strategisch punt voor bannelingen en bandieten, want ontsnappen van het eiland is uiterst moeilijk. Er is slechts weet van 2 geslaagde ontsnappingspogingen, eentje met een roeiboot (1673) en eentje waar Jan Ryckman de 7,5 kilometer tot het vasteland al zwemmend overbrugde. Zo heeft Robbeneiland nog tal van weetjes.

Robben Island leper graveyard lepra

In de 19de en 20ste eeuw kreeg Robbeneiland een nieuwe bestemming en werd het een centrum voor leprapatiënten. 95 jaar lang zou Robbeneiland die functie krijgen en moesten zieken uit het hele land er verplicht hun toevlucht nemen. Enkele nonnen en priesters stonden aan hun zij en de bus brengt je langs hun vertrekken en hun laatste rustplaats. Na 1931 sloot Robbeneiland uiteindelijk zijn deuren voor leprapatiënten en werden ze overgeplaatst naar lokale ziekenhuizen.

Zuid-Afrika had ondertussen al verschillende kolonisten versleten en ten tijde van WOII hadden de Britten een stevige voet in het land. Door de strategische plaats van het eiland plaatsten zij kanonnen om mogelijke tegenstand te verschalken. Noordwest-Afrika, het huidige Namibië, was immers in handen van de Duitsers. Meer dan enkele kanontesten heeft de artillerie echter niet moeten doorstaan. Op de busrit krijg je enkele restanten te zien.

Symbool van Apartheid

In 1961, op Robbeneiland, installeerde het apartheidsregime zijn gevangenis voor politieke dissidenten en criminelen. Nelson Mandela en andere ANC-activisten (African National Congress) zouden er jarenlang achter de tralies blijven. Vrouwen en blanke politieke dissidenten zouden niet op Robbeneiland verblijven. Daarnaast zouden de belangrijkste politieke gevangenen meer in isolement verblijven dan de anderen.

Eén van de haltes van onze bustrip was aan de woonst van PAC (Pan Africanist Congress) oprichter Robert Sobuwke. Hij was één van de belangrijkste opposanten van de apartheidspolitiek. Na 3 jaar gevangenschap in Johannesburg kwam hij voor 6 jaar naar Robbeneiland en leefde hij hier in isolement. Nadat kanker bij de man werd vastgesteld, werd hij overgeplaatst naar Kimberley. Daar verbleef hij tot het einde van zijn dagen onder huisarrest. Dit was in navolging van de Sharpeville Massacre in 1960, waarbij de politie het vuur opende op demonstranten. Hierbij lieten 69 mensen het leven. Had Sobuwke op Robbeneiland het leven gelaten, vreesde men voor oproer bij de zwarte gemeenschap.

Robbeneiland cave quarry Robben Island

De laatste halte van de bus brengt ons langs de kalksteengroeve waar de gevangenen werkten. Politieke leiders haalden er stenen uit de groeve onder strenge bewaking. Bewakers konden de gevangenen hard aanpakken, want zij hadden toestemming om hun moraal te breken. Een grot werd tijdens het werk door de gevangenen gebruikt als openbaar toilet. De stenen die ze uithakten werden gebruikt voor de wegen op Robbeneiland, maar ook voor het Castle of Good Hope, een fort in de binnenstad van Kaapstad. Velen onder hen ondervonden op latere leeftijd nog steeds problemen van de kalksteen. Het witte gesteente heeft namelijk hetzelfde effect als sneeuw en kan gedeeltelijke blindheid veroorzaken. Daarnaast heeft het stof een zware impact op de longen.

Een bocht van 180°

Na een uur op de bus dropten ze ons aan de gevangenis zelf en nam Itumeleng Makwele het roer van onze gids Thabo over. Dit is het tweede gedeelte van het bezoek en hier neemt het ook een drastische wending. Itumeleng woont op het eiland, met zijn voormalige bewakers als buren. Tegenwoordig leven er immers 200 mensen op het eiland en zijn ze allen tewerkgesteld op het eiland. Belastingen hoeven ze niet te betalen en het zijn vaak mensen die gewerkt of gevangen zaten op Robbeneiland. Iedereen kent iedereen, daardoor is er geen criminaliteit. De eilandbewoners zijn zelfvoorzienend dankzij zonnepanelen en daarnaast boren ze hun water op. Het schooltje is ondertussen wel niet meer in gebruik, omdat het aantal kinderen niet hoog genoeg is. Zij die er nog zijn, moeten dagelijks de boot nemen om op het vasteland school te lopen.

Robbeneiland portrait guide Itumeleng Makwele
Authenticiteit

We zitten recht bij de bron, bij de mensen die het zelf hebben meegemaakt. Itumeleng zette zijn eerste stappen op het eiland in 1983 en kreeg er meteen zijn groene gevangenenuniform. Hij zat er een 7-jarige straf uit voor hoogverraad en sabotage. In 1980 zocht Itumeleng vanuit Botswana contact met het ANC om zich uiteindelijk te voegen bij het ANC-leger: Umkhonto we Sizwe, oftewel ‘Speer van de natie’. Aan het hoofd van deze organisatie stond Nelson Mandela. Om terug te vechten tegen de blanke heerschappij, gebruikte ze de guerrillatactiek. De Zuid-Afrikaanse geheime dienst had Itumeleng al snel in het oog, met zijn arrestatie in 1982 als resultaat. Naakt vastgebonden op een elektrische stoel heeft hij na meerdere martelingen in verschillende gevangenissen alles verteld wat de onderzoekers wilden weten.

Itumeleng kreeg het nummer 18/83 toegewezen. Het is een verwijzing naar de 18de gevangene die in 1983 toekwam op het eiland. Sectie F werd de plaats waar hij opgesloten zat, en die was samen met sectie E voorzien voor jonge mannen. Elke sectie had zijn eigen gevangenen. Zo zaten in sectie G de oudere mannen en in D de gevangenen van het huidige Namibië. C was dan weer voorzien voor gevangen die geïsoleerd en/of gestraft werden. In het A-compartiment vond je kleine cellen, het hospitaal en de administratie terug. Mandela en andere belangrijke politieke gevangenen zaten in het B-complex. Elke sectie was ook nog eens opgedeeld in 4 gemeenschappelijke slaapzalen.

Een zwaar gevangenisregime

In elke slaapzaal sliepen zowat 50 mensen zonder kussens en lakens op een matje op de grond. Dat was alleszins de slaapwijze voor Bantoes, zwarte mensen met een andere moedertaal als het Engels of het Afrikaans. Andere etniciteiten zoals kleurlingen, zij met een mix qua afkomst, of Indiërs kregen betere voorzieningen. Denk daarbij aan jassen in de winter, schoenen, maar ook beter eten. Iets waar de zwarten allemaal niet op konden rekenen.

Robben Island, guide Itumeleng Makwele, showing food data
Robben Island, guide Itumeleng Makwele, showing prisoner data

Het eten is in de gevangenis niet veel soeps. Itumeleng vertelt ons dat de zwarte gevangenen ‘s ochtends een portie porridge met 2 sneetjes brood kregen. Als middagmaal stond er soep met opnieuw 2 sneetjes brood op het menu en ’s avonds semp en rijst, met nog kleine steentjes in. Vanaf 1980 werd er kool en wortel geïntroduceerd. Andere groenten waren zeldzaam en als er al eens vlees werd geserveerd, dan waren het vooral botten.

Het enige wapen dat de gevangenen hadden, was een hongerstaking; dan zouden ze wel luisteren. De mensen die in de keuken stonden, waaronder Itumeleng, moesten het eten wel nog koken, maar niemand at het op. Om toch energie te hebben, dronken ze water met suiker. Diabetici lieten ze, in onderling overleg, toe om een maaltijd per dag te nuttigen. Na 11 dagen hongerstaking kregen ze uiteindelijk betere voorzieningen. Denk hierbij aan: douchen met warm water in plaats van zeewater, lakens en beter eten zoals eerder vermeld kool en wortel.

Het leven in sectie B

De belangrijkste politieke dissidenten in blok B hadden geen contact met de andere gevangenen. Ze werden niet toegelaten bij de sportactiviteiten op zaterdag, maar deden op hun eigen patio wel aan volleybal of tennis. Buiten het werken in de groeve hadden ze amper contact met anderen. Voor het overgrote gedeelte van de dag waren ze veroordeeld tot hun kleine cel.

Robben Island Prison courtyard

Hun tijd vulden de meesten onder hen door te studeren. Tijdens het werk in de groeve probeerden ze ook anderen hun vergaarde kennis bij te brengen. Er ontstond een wisselwerking en velen staken een diploma op zak in hun tijd op Robbeneiland. Door te studeren kreeg je ook meer kansen in de gevangenis en steeg je in een soort van hiërarchie. Je kreeg meer bezoek, kranten, sigaretten, … .

In deze tijd schreef Mandela zijn ‘Long March to Freedom’, een manuscript dat zorgvuldig werd verstopt. Door de dagelijkse routine had hij immers veel tijd om te schrijven. Het enige probleem was het buitensmokkelen, want iedereen werd steeds grondig gefouilleerd bij het binnen- en buitengaan. Uiteindelijk schreven enkele medegevangenen de notities microscopisch neer in de inbinding van notitieboekjes. Daarna werd het buiten gesmokkeld door Mac Maharaj, die de gevangenis mocht verlaten voor huisarrest. Het origineel bleef op Robbeneiland en werd door bewakers gevonden in 1977.

Doorgaans zag een dag voor Mandela en andere politieke gevangenen op Robbeneiland er als volgt uit: 5u30 – opstaan en je cel opruimen / 6u00 – ontbijt / 7u00 tot 11u00 – werken in de kalksteengroeve / 14u30 – lunch / 15u00 tot 6u00 – Studeren en slapen in de cel. Op latere leeftijd was er nog de mogelijkheid tot sport en theater.

Het einde van Robbeneiland

Na een bezoekje aan de cel van Nelson Mandela zit ons bezoek aan Robbeneiland erop. We wandelen terug naar de haven, door een toegangspoort die doet denken aan die van Auschwitz. Hier geen Arbeit macht frei, maar wel Ons dien met trots.

robbeneiland poort Robben Island gate

Itumeleng keerde in 2007 naar Robbeneiland terug om er te werken als gids. De eerste keer lukte het hem niet om over zijn tijd op Robbeneiland te spreken. Antwoorden op de vragen van de bezoekers lukte wel. Geleidelijk aan ging het beter en nu heeft hij geen probleem meer om voor grote groepen te praten. Hij praat nu kordaat, met een luide stem en komt nog steeds strijdvaardig over.

De gevangenen werden steeds vrijgelaten in kleine groepjes, en in 1991 kwam de laatste politieke gevangene vrij. Tijdens Mandela’s presidentschap keerden enkele van de gevangenen nog eens terug naar het eiland. Samen beslisten ze om Robbeneiland om te bouwen tot een museum. Het eiland had immers aantrek van investeerders om er resorts en dergelijke op te trekken. De laatste niet-politieke gevangenen werden overgeplaatst in 1996 en 3 jaar later werd het eiland omgedoopt tot een UNESCO World Heritage Site.

Ons gevoel

Vooraf hadden we amper opzoekwerk gedaan, waardoor we ook niet op de hoogte waren van de busrit. Dat is niet de manier waarop wij graag een bezoek doen en we vonden dat dan ook uitermate jammer. Bovendien gaf onze gids Thabo ons geen aangenaam gevoel. Hij kwam soms arrogant over en zette zowel enkele Nederlanders als onszelf te kakken voor heel de bus.

Hoewel de gevangenis interessant is, is het jammer dat alles tot in het detail begeleid is. Je krijgt geen enkele vrijheid om de gevangenis en de omgeving op eigen houtje te verkennen. Bovendien is alles tot op de minuut gechronometreerd en hadden wij daardoor niet eens de mogelijkheid om vragen te stellen.

Onze verwachtingen waren hoog en die zijn niet meteen ingelost. Het eiland was voor ons niet overtuigend als must-see. Wij vinden dat niet alle mogelijkheden van Robbeneiland volledig benut worden en dat is uitermate jammer. Wel raden we een bezoek aan het eiland aan, alleen al om de geschiedenis van Zuid-Afrika beter te kunnen begrijpen.

Wil je een bezoekje brengen aan Robbeneiland, boek dan je ticket op voorhand. Op de dag zelf zijn er zelden nog plaatsjes over. 1 week of 2 op voorhand boeken is geen overbodige luxe. Nabij het Victoria & Albert Waterfront kan je een zitje bemachtigen op de ferry richting het gevangeniseiland. Je kan een ticketje kopen ter plaatse aan de kassa of online via kredietkaart. Wij deden, wegens kaartproblemen, een beroep op de services van de Pick n Pay winkels. Door een foutje, dat niet alleen bij ons is voorgevallen, bleek de datum foutief en waren onze tickets ongeldig. Is dat je boekingsmethode, let dan zeker op en (dubbel)check!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *